بازخوردهای فرایندی ، همان بازخورهای توصیفی شناختی و فرا شناختی است که معلم به منظور بهبود روش ها و نحوه ی یادگیری و آگاه شدن دانش آموز از قوت ها و ضعف های یادگیری مطالب و مباحث دروس مختلف به دانش آموز ارائه می نماید ؛ و دانش آموز با استفاده از این بازخورد های پيوسته، هدفمند ، متنوع ، توصيفی و ساده و قابلِ فهمِ معلم ، پی می برد که در چه وضعيتی قرار دارد ؛ و چه فعاليت هایی را بايد انجام دهد. که به سه دسته تقسیم می شود.

 الف ) بازخورهاي فرايندي مجاز  ، ب)  بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم، و  ج ) بازخورهاي غير مجاز .

بازخورهاي  فرايندي مجاز

بازخورهاي  فرايندي مجاز که بر اساس اصول علمی و شناخت دانش آموز، ارائه می گردد و همچون، غذايی رشد دهنده ، عزت نفس و خود باوری و انگیزش لازم برای حرکت و تلاش و کوشش در دانش آموزان را فراهم می گرداند. این دست بازخوردها به پیشرفت ها تأکید دارند و معلم کوچک ترین پیشرفت دانش آموز را  بزرگ کرده و او را تشویق می نماید به ویژه این شیوه برای دانش آموزان ضعیف نقش معجزه آسایی را داراست . مثلا دانش آموزی که به تعبیری عام شلوغ است و همواره مزاحمتی برای کلاس دارد همین که  در انجام تکلیفی یا ... هنجار کلاس را رعایت نمود، معلم نباید از این فرصت غفلت کند و سریع و به هنگام بازخورد دهد که مثلا  « افرین پسرم چه خوب و آرام تکلیفت را انجام میدهی  و.... منو خوشحال کردی ». این دقت و ریزبینی معلم به دانش آموز می فهماند که  این نوع رفتار چقدر مورد توجه اوست .  برای این که این رفتار در کودک بماند و تقویت شود  معلم این رفتار دانش آموز را برای دیگران نیز بازگو نماید . مثلا  برای مدیر مدرسه، اولیاء، همسالان دانش آموز و...

    این نوع بازخوردها  سه ویژگی مهم را دارا می باشند : 1- در آنها نقاط قوت  دانش آموز، بزرگ نمایی شده  2- نقاط ضعف دانش آموزان ، با احتیاط بیان گردیده  3- رهنمود های عملی متناسب با تفاوت های فردی دانش آموز ، ارائه گردیده است  . برای تفهیم  ساده تر و قابل فهم شدن این  نوع از بازخورد  مثالی ذکر می کنیم  .

فرض کنید امروز نهار یا شام به خانه می روید و کسی که  مسوول تهیه غذا است  ضمن این که  تمام تلاش و کوشش و خلاقیت خود را درپخت غذا ، چیدن ميزه يا سفره و سرو غذا  و... اعمال نموده اما به هر دليلي مقدار نمک به کار رفته، بیش از حد مجاز بوده و غذا شور شده در این حالت چهار نوع بازخورد ممکن است اتفاق افتد : 1 – هیچ بازخوردی ندهیم و غذا را به قدر توان بخوریم  ( در این حالت هیچ گونه کمکی به بهبود غذا در نوبت های بعدی نکرده ایم و وضع بد موجود را تثبیت نموده ایم ). 2- بازخوردی کلی و غیر راهگشا بدهیم  مثلا بگوییم « بیشتر دقت کن» ، «برای پخت مناسب ، غذا بیشتر تلاش کن» ، «این غذا با میل و ذائقه من نیست » و... که او نمی داند در چه چیزی دقت کند؟  و غذای مورد میل و ذائقه او کدام است؟ و چه ویژگی هایی را داراست؟ .

3- تنها نقاط ضعف را ببینیم و بگوییم چه غذای شوری!، چرا اینقدر شور درست نموده اید؟چرا مواد را حرام کرده اید؟  و...( در این حالت  در آشپز حس گناه و ياس و دلسردي ايجاد كرده و انگيزه تلاش و كار بيشتر را در او كشته ايم چراكه توانايي هاي او را نديده ايم مثل اينكه دانش آموزي صد كلمه املا را نوشته و 20 كلمه اش غلط بوده و ما به او صفر داده ايم ! )

4- نقاط قوت و قوت و قوت غذا و چینش سفره و استفاده از وسایل و ابزار و ملزومات مناسب را دیده و  نقاط ضعف ( شوری ) را با احتیاط بیان و  رهنمود های لازم را ارائه می نمایيم . به عبارتی  به او خواهيم گفت : چه غذای خوبی درست کرده ای و چه تزیینات قشنگی و چه سفره زیبایی و .... من دوست دارم نمك غذا كمتر از اين باشد . اگر نمک کمتری  در غذا بریزی بهتر است .

.  معلم نباید به اهمیت  بازخوردهاي كه چاشني اصلي آنها  تشويق است غافل باشد اين دسته از بازخوردها در تضمین سلامت روان نقش بی همتایی را داراست. یعنی نباید در  خلوت خیال و بیان و نگارش او ، عبارات به هنگامِ تشویقی، تبديل شود به کالایی نایاب و دست نیافتنی بلكه معلم  باید،  در هر بازخوردی چاشنی اصلی بازخوردها را عبارات  تشویقي به خدمت گرفته باشد تا یادگیرنده به انجام فعاليت هاي مورد نظر، دلگرم و تحريك شود، حس لياقت و داشتن كفايت در او رشد كند و  نسبت به خويش احساس خوبي داشته باشد. به عنوان نمونه  معلم وقتی می خواهد به نقاشی دانش آموز بازخورد دهد ، بهتر است بگوید : من رنگ آمیزی زیبای شما را مي پسندم.  این جمله يك دانش آموز را  خيلي بيشتر دلگرم  و خوشحال می سازد و به او انگيزه مي دهد تا اين جمله كه نقاشی زيبايي است.

 چنانکه اشاره گردید باز خورد فرايندي است كه يادگيرنده  بدان وسیله از چگونگي ياد گيري خود آگاه می شود و همین باعث می گردد تا نسبت به اصلاح رفتارش اقدام کند . در بسياري از موارد ، بازخوردهای معلم باعث می گردد تا دانش آموزان به درستي يا نادرستي واكنش و عمل خود پی ببرند  .بنابراین معلم براي تسهيل در فرايند ياددهي – يادگيري ، با توجه به تفاوت های فردی  بچه ها با روش های  مختلف ،به آنها بازخورد خواهد داد .  این عمل ، در دانش آموز اعتماد به نفس ایجاد می کند . بنابراین منظور از  بازخورهاي مجاز عبارتند از هر بازخوردي كه خواندن ، شنیدن و حس کردن آن برای  دانش آموز انگیزانده  باشد . این نوع بازخورد ها  عموما ناظر بر موفقیت ها و پیشرفت های دانش آموز می باشد و او را به حركت و پويايي راهنما خواهد بود .

 مثال :

•  دخترم املا ی درس .... را خوب نوشته ای برای برطرف شدن چند اشکال املا از روی خط اول تا چهارم درس, یکبار با دقت بنویس. تشدید کلمات را با مداد رنگی بنویس .

•  از املا یی که نوشته ای ،راضیم . برای بهتر شدن املای بعدی ، با کلمات....... جمله بساز .

•        و...

.بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم 

بازخورهاي  مجاز با احتياط لازم، به دو دسته می توان تقسیم کرد . نخست بازخوردهایی است معلم با آگاهی و دانش لازم نقاط ضعف دانش آموز را می شناسد و به زبانی ساده و قابل فهم ،راهنمایی های لازم را  به او ارئه می نماید  لیکن توانمندی های دانش آموز را چندان که در شیوه قبل ، توجه می کرد، مد نظر قرار نمی دهد اگر هم به آنها توجهی داشته باشد،  بسیار کم رنگ است.  به عبارتی بر قسمت خالی لیوان تاکید دارند و به نقش معجزه آسای تشویقِ «توانستن »های دانش آموز چندان توجهی ندارد . بجاست که همکاران ارجمند باور کنند که  هرتشويقی ، پاسخي است به نياز طبيعي و رواني کودک،  که دریافت آن در دانش آموز احساس ارزشمند بودن و اعتماد به نفس داشتن را  به وجود می آورد  و بر خلاف تنبيه که از عوامل بازدارنده است ، عاملي ترغيب کننده مي باشد که به انسان نيرو مي دهد . وقتي کودک را مورد تشويق قرار دهيم فرصتي فراهم مي شود تا کودک به توانايي ، ظرفيت و ارزشمندي هاي خود پي ببرد و در نتيجه تصوير مثبت و ارزنده اي از خود در ذهنش ايجاد شود که بعدها شکل دهنده حرمت نفس او خواهد بود .

مثال :

v    نیازمند آن است که ..... .

v    درزمینه ی ..... به تقویت نیاز داری.

v    به نظر می رسد در ..... مشکل داری.

دوم بازخورهایی که در گروه بازخورهاي  مجاز قرار دارند لیکن معلم بدون توجه به جغرافیای بیان وبی آن که بررسی کند که این بازخورد  قدرت و توان انگیزشی  لازم را باخود همراه دارند یا خیر ، به تکرار ی  مکرر  توسط معلم پیوسته در هر فعالیتی تکرار می گردد  . مثلا معلم در هرفعالیتی  به دانش آموز بازخورد می دهد که :

 فرشته بهشتی املا رو خوب نوشتی

فرشته بهشتی تمرین رو خوب نوشتی

و...

بازخورهاي غير مجاز

بازخورهاي غير مجاز به دو دسته تقسیم می شوند  نخست این که   برخی از معلمین به اشتباه روی تکالیف و آزمون ها ی دانش آموزان به جای بازخوردهای توصیفی قابل فهم از مقیاس های رتبه ای (  مانند: در حد انتظار، نزدیک به انتظار ، نیاز به تلاش و آموزش بیشتر  یا خیلی خوب ، خوب ، قابل قبول  و نیاز به تلاش و آموزش بیشتر  و...)   استفاده می کنند . که پیداست این مقیاس ها جز در گزارش پیشرفت تحصیلی ( کارنامه ) و ابزارهای سنجش مشاهده ای ، استفاده از آنها  غير مجاز می باشد .  و دوم  آن دسته از بازخورها را غير مجاز گویند که منجر به ایجاد نگرش منفی و تنفر از مدرسه و باور به ناتوانی را در دانش آموز ایجاد می نمایند یا شنیدن و خواندن آنها  تهدید آمیز است  و...

 به عنوان نمونه :

v    نمي تواني .......

v    هميشه اشتباه مي كني ..........

v    قادر نيستي ..............

v    تو هیچوقت نمی توانی ...

v    چرا نمی توانی مثل  ... باشی!

v    مشقی که نوشته ای، چرا اینقدر زشت است!

v    بار اخرت باشد که ...

اگر دقت کنید، می بینید در هر یک از جملات فوق، نوعی بر چسب زدن و نسبت دادن صفتی منفی است که با نسبت دادن آن به کودک،  او باور می کند که واقعاً دارای عیب و نقصی است و نمی تواند آن را برطرف کند. در نتیجه اعتماد به نفس و انگیزه وی برای جبران ضعف درسی اش از بین می برد.